سقوط اصفهان ( گزارشهای گیلانتز درباره حمله افغانها و سقوط اصفهان )
سقوط اصفهان، اثر پطرس دى سرکیس گیلانتز است که ترجمه آن توسط محمد مهریار صورت گرفته است. در قرن ۱۲ هجرى این کتاب توسط مؤلف به ز بان ارمنى نوشته شده است. گزارشهاى وى را به دو قسمت عمده مىتوان تقسیم نمود.
قسمت نخستین عبارت از وقایعى است که بیشتر در اصفهان، پایتخت دولت صفوى، اتفاق افتاده است. و قسمت دوم شامل حوادثى است که در شمال؛ یعنى نواحى قفقاز و حدود سرحدى ایران و ترکیه روى داده است.
در قسمت دوم گزارشهاى خود، گیلاننتز جزئیات ظلم و جورى که در قفقازیه و جبال قفقاز هم از ایرانیان و هم از ترکان بر ارمنیان مىرفته است و رفتار آن هر دو را با خلیفه بزرگ ارمنى، قتل عام ارمنیان قاپان، رفتار و ختانگ، رهبر گرجیان، و از آن کنستانتین (محمد قلیخان) کاختییى و نایب او در ایروان، همه را بشرح و تفصیل آورده است. وى حمله ترکان را نیز همچنان توصیف نموده است.
مانند اینها جالبتر و پر ارزش، اطلاعاتى است که وى از طهماسب میرزا، ولیعهد ظاهرى و جانشین واقعى شاه سلطان حسین بدست مىدهد. از این گذشته، به نحو غیر مستقیم حالت اختلاف و دشمنانگى میان شیعه و سنى و سیاست روسیان و ترکان را نسبت به ایران روشن مىسازد.